Ένας νέος αρχαιολογικός και πολιτιστικός οδηγός των νησιών μας - Γράφει ο Μανόλης Γερ. Βαρβούνης*

Πρόσφατα κυκλοφορήθηκε το καλοτυπωμένο και φροντισμένο βιβλίο του κυρίου Παναγιώτη Ι. Χατζηδάκη με τίτλο «Σάμος – Ικαρία – Φούρνοι, αρχαία ιστορία και μνημεία / Samos, Ikaria, Fournoi, ancient history and monuments»(Αθήνα 2024, εκδ. Απόπλους, σελ. 111). Πρόκειται για ένα εξαιρετικό βιβλίο, που έρχεται όχι να αντικαταστήσει, αλλά να συμπληρώσει παλαιότερα σημαντικά ανάλογα έργα, όπως λ.χ. ο αρχαιολογικός οδηγός του Κ. Τσάκου για τη Σάμο, ή ο τόμος των Κ. Τσάκου (2003) και Μ. Βιγλάκη-Σοφιανού για τα αρχαιολογικά μουσεία της Σάμου (2012).

Ο συγγρ. παρακολουθεί, με βάση την επιστημονική και ερευνητική εμπειρία του στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Σάμου – Ικαρίας, αλλά και την άριστη γνώση και κριτική χρήση της σχετικής ελληνικής και ξένης βιβλιογραφίας, την παράλληλη πορεία στον χώρο και στον χρόνο των νησιών που αποτελούν τον τέως Νομό Σάμου, δηλαδή της Σάμου, της Ικαρίας και του συμπλέγματος των Φούρνων. Τα νησιά αυτά, που έχουν κοινές ιστορικές καταβολές, κοινή πορεία, αλλά που ωστόσο δεν φαίνεται να αποτελούν, κατά τα νεώτερα χρόνια τουλάχιστον, «πάντα μια πολιτισμική ενότητα» (σ. 7), καθώς ο παραδοσιακός και σύγχρονος λαϊκός πολιτισμός τους και το γλωσσικό τους ιδίωμα δείχνουν τις σαφείς διαφοροποιήσεις των κατοίκων τους, ιδίως στο επίπεδο της παραδοσιακής και σύγχρονης λαϊκής καθημερινότητας, αλλά και στις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές που την χαρακτηρίζουν.

Τα υποκεφάλαια του βιβλίου είναι απολύτως ενδεικτικά: Οι αρχές (σ. 7) – Οι πρώτοι κάτοικοι – Η ίδρυση του ιερού(σ. 23) – Η Ήρα και οι άλλοι (σ. 35) – Από τους πρώτους εποίκους μέχρι τον Πολυκράτη (σ. 53) – Οικισμοί, «πολισμάτια» και η αρχαία πόλη Σάμος (σ. 66) – Τα μεγάλα έργα (σ. 74) [Το Ευπαλίνειον υδραγωγείο (σ. 76) – Τα τείχη και το λιμάνι του Πολυκράτη (σ. 82) – Ο μέγας ναός (σ. 84)]. Στη συνέχεια δε όλα αυτά επαναλαμβάνονται, σε πιο συνοπτική μορφή, χωρίςπαραθέματα και βασικό εικονογραφικό υλικό, και σε αγγλική γλώσσα: The beginnings (σ. 91) – The first settlers – the founding of the Sanctuary of Hera (σ. 94) – Hera and the others (σ. 96) – From the first Settlers to Polycrates (σ. 99) – Settlements, villages and the ancient city of Samos (σ. 102) – Great works (σ. 104) [The Eupalinian aqueduct (σ. 104) – Polycrates’ walls and port (σ. 105) – The Great Temple (σ. 106)]. Στο τέλος δε (σ. 107) παρατίθεται ελληνική και ξένη βιβλιογραφία, όπου αποτυπώνονται τα πλέον πρόσφατα και έγκυρα έργα για την αρχαία Σάμο, καθώς και για την αρχαιότητα στην Ικαρία και τους Φούρνους, τα οποία χρησιμοποιεί ο συγγρ. στο κείμενό του, παραπέμποντας κατά περιπτώσεις, όπως κάνει και με τις πολλές και ποικίλες αρχαίες πηγές που χρησιμοποιεί. 

Παναγιώτης Χατζηδάκης (Φωτό: «Σαμιακόν Βήμα»)

Πρόκειται λοιπόν για ένα έργο πλήρες, το οποίο δεν αποτελεί συνηθισμένο αρχαιολογικό οδηγό, αλλά παρουσιάζει την εξέλιξη στον χρόνο του τόπου και των ανθρώπων του, του φυσικού και του ανθρωπογενούς τοπίου, με τρόπο γλαφυρό και επαγωγικό, ώστε ο αναγνώστης να ξεκαθαρίσει ζητήματα και να διευκολυνθεί σημαντικότατα στην προσέγγιση της ιστορίας και του πολιτισμού των νησιών αυτών, και μάλιστα στον άξονα της διαχρονίας. Έχουμε ενώπιόν μας ένα επιστημονικά τεκμηριωμένο πολιτιστικό αφήγημα, με ιστορικές καταβολές και βάσεις, που εγγράφει δημιουργικά τα έργα των ανθρώπων, τα οποία εξετάζει, στους άξονες του χώρου και του χρόνου, οι οποίοι ως γνωστόν συνέχουν τον ανθρώπινο υλικό, κοινωνικό και πνευματικό βίο.

Για παράδειγμα, όσα γράφει για τα απολιθώματα της Σάμου και τη διασπορά τους (σ. 11) φανερώνουν βαθιά γνώση του ζητήματος, στο πλαίσιο μιας σφαιρικής και πολυθεματικής προσέγγισης. Το ίδιο ισχύει και για τα σχετικά με το φυσικό περιβάλλον, και μάλιστα τη χλωρίδα της Σάμου (σ. 20-21), αν και όσα αναφέρει για το ζήτημα της τοπογραφικής ταύτισης του «πλατανιώτικου νερού» του σχετικού τραγουδιού (σ. 22 εικ. 15, πρβλ. σ. 84) νομίζω ότι δεν μπορούν να υποστηρίξουν και να δικαιολογήσουν την επέκταση του «παλατανιώτικου νερού» σε κάθε βρύση κάτω από πλάτανο στα χωριά της Σάμου, όπως σαφώς εννοείται στην παραπάνω λεζάντα. Το θέμα έχει επαρκώς, κατά γνώμη μου, λυθεί από τον Νικ. Δημητρίου, που το ταυτίζει με το νερό της ομώνυμης βρύσης πίσω από το ναό της αγίας Παρασκευής στη Χώρα, τη μία από τις τρεις μεγάλες δημόσιες κρήνες του χωριού.

Με εύστοχη αναφορά σε αναθήματα, ευρήματα, επιγραφές και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, αλλά και με κατατοπιστικές φωτογραφίες από το δικό του αρχείο, καθώς και από ανάλογα αρχεία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και ιδιωτών, όπως ο Βαγγ. Δημητριάδης, ο συγγρ. προβαίνει σε σημαντικές πολιτιστικές διαπιστώσεις και θρησκειολογικές παρατηρήσεις, όπως όταν λ.χ. εξετάζει την υπόσταση, τα χαρακτηριστικά και την εξέλιξη στο χρόνο της λατρείας της Ήρας (σ. 41-45). Κι όλα αυτά ενταγμένα με επάρκεια στις κοινωνικές και πολιτιστικές παραμέτρους της εποχής τους, στο πλαίσιο μιας διαλεκτικής σχέσης του πολιτισμού με την κοινωνία και την ιστορική εξέλιξη.

Ο κ. Χατζηδάκης δίνει στις σελίδες του βιβλίου του μια γλαφυρή, ευανάγνωστη, τεκμηριωμένη, σαφή και εξαιρετικά διδακτική επισκόπηση της παράλληλης εξέλιξης του πολιτισμού κατά την αρχαιότητα στη Σάμο, την Ικαρία και τους Φούρνους. Το βιβλίο του αξίζει να διαβαστεί, καθώς όχι μόνο πληροφορεί, αλλά ανοίγει νέους δρόμους για τον μέσο αναγνώστη στην κατανόηση της αρχαιότητας των τριών νησιών, ως έξοχο αρχαιογνωστικό βοήθημα, όπως για παράδειγμα φαίνεται σε όσα γράφει για την μεταχείριση και δεύτερη χρήση των οικοδομικών υλικών του μεγάλου ναού στο Ηραίον, αλλά και γενικότερα των υλικών καταλοίπων της αρχαιότητας στη Σάμο (σ. 89).

Συνεπώς το βιβλίο αυτό του κ. Χατζηδάκη πλουτίζει την τοπική σαμιακή βιβλιογραφία μας, αλλά και την ελληνική αρχαιολογική βιβλιογραφία γενικότερα, και διαμορφώνει πρότυπα για ανάλογου περιεχομένου συγγραφές για το μέλλον.

*Καθηγητής Λαογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Από την έντυπη έκδοση του «Σαμιακού Βήματος»