Ένας ενεργός Σάμιος πνευματικός δημιουργός: Το πρόσφατο συγγραφικό έργο του Μάνου Σουβαλτζή - Γράφει ο Μανόλης Γερ. Βαρβούνης*

Όπως και με άλλη ευκαιρία έχουμε σημειώσει, είναι πολλοί και σημαντικοί οι Σάμιοι πνευματικοί δημιουργοί, που δραστηριοποιούνται μέσα και έξω από το νησί μας. Ένας από αυτούς είναι ο κύριος Μάνος Δ. Σουβαλτζής, ο οποίος γεννήθηκε το 1939 στον τότε Λιμένα Βαθέος και άσκησε το δικηγορικό λειτούργημα στην Αθήνα, είναι δε σύζυγος της επίσης γνωστής για τις ανασκαφές της στην Αίγυπτο αρχαιολόγου κυρίας Λιάνας Σουβαλτζή. Θα αχοληθούμε εδώ με δύο πρόσφατες δημοσιεύσεις του, που αποτελούν συνέχεια της πνευματικής και συγγραφικής προσφοράς του.

Το πρώτο βιβλίο έχει τίτλο «Παιδικές μνήμες (κατοχικές ιστορίες και άλλες 1943 – 1953)» (Αθήνα 2023, εκδ. Αιγηΐς, σελ. 66). Το βιβλίο αυτό περιλαμβάνει, μετά τον πρόλογο (σ. 9), είκοσι μικρές αφηγήσεις ζωής του συγγρ., από τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια, τόσο στον Λιμένα Βαθέος – τη σημερινή πόλη της Σάμου – όσο και στο Καρλόβασι, στους Αρβανίτες κ. αλλ., αλλά και στη Μέση Ανατολή και την Αίγυπτο, όπου ο συγγρ. βρέθηκε με τον πατέρα του και μέλη της οικογένειάς του, μετά τον βομβαρδισμό και την κατάληψη της Σάμου από τους Γερμανούς, το Νοέμβριο του 1943.

Μέσα από τα σύντομα αυτά κείμενα, ο κ. Σουβαλτζής περιγράφει στιγμές από τη ζωή της αστικής, κατά κανόνα, τάξης της πρωτεύουσας της Σάμου, διασώζει πρόσωπα, συμπεριφορές, επεισόδια της καθημερινότητας, μαζί όμως και νοοτροπίες και συμπεριφορές, ακόμη και στάσεις και αξίες ζωής, που χαρακτήριζαν την προπολεμική και την αμέσως μεταπολεμική Σάμο. Πρόκειται για ένα κομμάτι της σαμιακής ζωής που έχει πλέον χαθεί οριστικά, καθώς μετασχηματίστηκε και μεταλλάχθηκε, ακολουθώντας τόσο τις κοινωνικές και οικονομικές, όσο και τις πολιτιστικές εξελίξεις της μεταπολεμικής, κυρίως δε της μετεμφυλιακής Σάμου.

Υπενθυμίζω ότι ανάλογες πληροφορίες διασώζει και ο Κώστας Σοφούλης στο αυτοβιογραφικό έργο του [βλ. Κ. Σοφούλης, Η Επιστροφή, Αθήνα 2015], δεν είναι μάλιστα τυχαίο το γεγονός ότι ο ίδιος ο Κώστας Σοφούλης αναφέρεται στο κείμενο του Μάνου Σουβαλτζή. Με απλή και συναισθηματικά φορτισμένη γραφή, ο συγγρ. προβαίνει σε παρουσίαση γεγονότων και προσώπων, τα δε κείμενά του θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως πρώτη ύλη για την μελέτη της καθημερινής ζωής της αστικής τάξης της Σάμου, η οποία λίγο έχει μέχρι σήμερα μελετηθεί, ιδιαίτερα μάλιστα στο αστικό κέντρο του δυτικού τμήματος του νησιού.

Όπως και αλλού έχω σημειώσει, οι καταγραφές αυτές είναι σημαντικές, πέρα από την αυτοβιογραφική και συναισθηματική τους αξία για τον συγγρ., την οικογένεια και τους φίλους του. Κι αυτό επειδή διασώζουν μαρτυρίες σχετικά με κοινωνικές καταστάσεις που πλέον έχουν παρέλθει, ενώ στο συγκεκριμένο έργο εμπεριέχονται και ιστορικές μνήμες, όπως λ.χ. τα σχετικά με στιγμιότυπα της ιταλικής κατοχής στη Σάμο (σ. 11), την άφιξη του Ιερού Λόχου στη Βλαμαρή (σ. 15), τον βομβαρδισμό του Λιμένος Βαθέος από την γερμανική πολεμική αεροπορία (σ. 17), την προσωρινή μετανάστευση (1943-1945) των Σαμίων στην Τουρκία, την Μέση Ανατολή και την Αίγυπτο λόγω των πολεμικών εξελίξεων (σ. 21, 24), αλλά και πρόσωπα, δράσεις, στάσεις ζωής (σ. 29, 53, 56, 60) ακόμη και τρόπους διασκέδασης της αστικής Σάμου, την σχέση των αστών με την εξοχή και τον αγροτικό τρόπο ζωής (σ. 40, 58), τον τρόπο εορτασμού των μεγάλων εορτών του ετήσιου εορτολογικού κύκλου στο αστικό περιβάλλον (σ. 42, 62), ακόμη και αστικά τοπόσημα, όπως χαρακτηριστικά καταστήματα (λ.χ. φούρνοι, σ. 51), συνήθειες όπως το ψάρεμα (σ. 45) κ.λπ.

Συνεπώς ο κ. Μάνος Σουβαλτζής καταγράφοντας τις αναμνήσεις του μας έδωσε και μια μαρτυρία σημαντική για την μελέτη της καθημερινότητας της αστικής Σάμου, και μάλιστα για μία χρονική περίοδο, στα τελευταία προπολεμικά και στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, για την οποία δεν διαθέτουμε επαρκείς μαρτυρίες, πέρα από τις αναγραφές στον τοπικό τύπο, και βέβαια ανάλογα σποραδικά αυτοβιογραφικά αφηγήματα. Χαρακτηριστικό λ.χ. παράδειγμα αποτελούν τα βιβλία του Δημ. Κατεβαίνη, Αναμνήσεις από τα παιδικά μου χρόνια στο Mεσαίο Καρλόβασι Σάμου (Αθήνα 2003) και του ίδιου, Μνήμες από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940 και την ιταλογερμανική κατοχή της Σάμου (Αθήνα 2008).

Οι παρατηρήσει αυτές επισημαίνουν την ευρύτερη αξία του βιβλίου αυτού, που εξέρχεται του προσωπικού και μετέχει του συλλογικού και διαπροσωπικού, αποτυπώνοντας πληροφορίες για μια κοινωνική και πολιτιστική πραγματικότητα που δεν υφίσταται πλέον, και στην οποία συχνή είναι η νοσταλγική επάνοδος σε σχετικές αφηγήσεις. Γι’ αυτό και το συγκεκριμένο βιβλίο αποτελεί σημαντικότατη συμβολή στην σαμιακή βιβλιογραφία, και ευπρόσδεκτη συγγραφική κατάθεσης μνήμης, συναισθημάτων και εντυπώσεων.

Το δεύτερο βιβλίο του κ. Μάνου Σουβαλτζή με το οποίο θα ασχοληθούμε έχει τίτλο «Και το όνομα αυτής… Οξύολκος. Από τη Σάμο στη Μενδήσα» (Αθήνα 2025, εκδ. Αιγηΐς, σελ. 128). Πρόκειται για μυθιστόρημα που σχετίζεται και με την ιδιότητα του Νομικού Συμβούλου της Ελληνικής Αποστολής στην όαση Σίουα, στο Ελ Μαράκι της Αιγύπτου, την οποία διευθύνει η σύζυγός του αρχαιολόγος Λιάνα Σουβαλτζή.

Την αφορμή για τη συγγραφή του παρόντος μυθιστορήματος, που συνδέει την αρχαία Αίγυπτο με την αρχαία Σάμο, εξιστορεί ο ίδιος στον γραμμένο το 2012 πρόλογο του βιβλίου (σ. 11): «Ένα τυχαίο γεγονός που συνέβη καταμεσής στην έρημο σημάδεψε την ιδέα αυτού του βιβλίου. Καθισμένοι ένα χειμωνιάτικο βράδυ γύρω από τη φωτιά, πίνοντας το πατροπαράδοτο σιϊανό τσάι και ακούγοντας από τις ιστορίες του Ηροδότου, το κεφάλαιο Ευτέρπη που αναφέρεται στην πόλη της Μενδήσα, ξαφνιάστηκα όταν άκουσα έναν από τους οδηγούς μας να αναφωνεί ότι η πόλη αυτή υπάρχει μέχρι σήμερα και οι πρόγονοι των κατοίκων της ήλθαν από τη νήσο Σάμο. Μετά από αυτή την πληροφορία επισκέφθηκα τη Μενδήσα και επιβεβαίωσα του λόγου το αληθές. Είδα τα ερείπια του Ναού του Διονύσου στην κορφή ενός λοφίσκου και πολλά άλλα ερείπια που μαρτυρούσαν την ύπαρξη μιας μεγάλης πόλης. Πριν δυο χρόνια, είχα βρεθεί στη Σάμο, όπου συνέλαβα την ιδέα της συγγραφής αυτού του βιβλίου. Συνέδεσα τούς δύο τόπους ιστορικά, τη Σάμο και τη Μενδήσα και σκέφθηκα ότι θα ήταν ένας φόρος τιμής στους προγόνους μου, τους Σαμίους, που με θάρρος και αποφασιστικότητα ξεκίνησαν, παρά τις τόσες αντιξοότητες, να δημιουργήσουν μία νέα ζωή μεταφέροντας τον πολιτισμό τους σε μια γωνιά της γης που ήταν εντελώς άγνωστη μέχρι σήμερα στην σαμιακή και την αιγυπτιακή ιστορία. Εύχομαι το ιστορικό αυτό μυθιστόρημα να ικανοποιήσει τους αναγνώστες του και να δώσει ελπίδα, δύναμη και θάρρος στις ψυχές τους που τόσο πολύ δοκιμάζονται στις δύσκολες ώρες που ζει όλος ο κόσμος».

Το καλογραμμένο κείμενο, που αποτελεί μυθιστορία σχετικά με τον αποικισμό της αρχαίας αιγυπτιακής Μενδήσας από Σαμίους, μαρτυρεί και για την εξαιρετική αρχαιογνωσία του συγγρ., δεδομένου μάλιστα ότι μαζί με την σύζυγό του έχουν συγγράψει και σχετικές μελέτες [βλ. Αλέξανδρος – Διόνυσος. Το κοινό όραμα (Αθήνα 2008, σε ελληνική και αγγλική γλώσσα) και Η διαχρονική παρουσία του Διονύσου (Αθήνα 2020, εκδ. Αιγηΐς)]. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις χρησιμοποιούνται στοιχεία από τον νεώτερο και σύγχρονο σαμιακό λαϊκό πολιτισμό για την απεικόνιση μορφών του καθημερινού βίου της αρχαιότητας, στο πλαίσιο ενός αναχρονισμού, που μπορεί να θεωρηθεί ως μια προσπάθεια εθνοαρχαιολογικής προσέγγισης.

Πρόκειται, συμπερασματικά, για ευχάριστο και εποικοδομητικό βιβλίο, που αφενός μεν αναδεικνύει πτυχές της ιστορίας και της καθημερινής ζωής της αρχαίας Σάμου, τουλάχιστον όπως αυτές θεμελιώνονται στη σχετική παράδοση, αφετέρου δε παρέχει πλήθος πληροφοριών για την καθημερινότητα των αρχαίων, έχοντας σαφές σαμιακό άρωμα, το οποίο αναδύεται από κάθε αράδα και σελίδα του καλοτυπωμένου αυτού τόμου.

* Καθηγητής Λαογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Από την έντυπη έκδοση του «Σαμιακού Βήματος»