Έμμετρες αποδόσεις ιερών κειμένων: Η νέα συγγραφική προσφορά του Μιχάλη Παπαδημητρίου - Γράφει ο Μανόλης Γερ. Βαρβούνης*

Ο Μιχάλης Παπαδημητρίου, γνωστός στη βιβλιογραφία μας για τις σημαντικές και πνευματώδεις εκδόσεις του, το λογοτεχνικό έργο του, την καίρια αρθρογραφία του και την σημαντικότατη συμβολή του στην διατήρηση της παράδοσης της ιεροψαλτικής τέχνης στο νησί μας, πρόσφατα εξέδωσε νέο βιβλίο με τον τίτλο «Λήκυθος νεκρών και ζώντων, ήτοι έμμετρη λογοτεχνική μετάφραση ιερών κειμένων» (Αθήνα 2025, εκδ. Οσελότος, σελ. 133). Μετά τα προλεγόμενα (σ. 5-9), στο βιβλίο περιλαμβάνονται ογδόντα μία αποδόσεις κειμένων, πεζών και ποιητικών, της ορθόδοξης λατρείας και παράδοσης, σε έμμετρο νεοελληνικό λόγο. 

Στα κείμενα αυτά, συνήθως σύντομα και αυστηρά επιλεγμένα λόγω των νοημάτων και της σημασίας τους, περιλαμβάνονται βασικά προσευχητικά κείμενα των ακολουθιών της Εκκλησίας, προσευχές και τροπάρια λειτουργικά, οι αναβαθμοί και τα κυριότερα τροπάρια και μέρη της νεκρώσιμης ακολουθίας, δεδομένης της μεγάλης σημασίας του ποιητικού έργου του αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού, στην οποία εκτενώς αναφέρεται ο συγγρ. και στα προλεγόμενά του. Επίσης κοντάκια και εξαποστειλάρια της Μεγάλης Εβδομάδας, ψαλμικά αναγνώσματα και αναστάσιμα ευλογητάρια, τα εωθινά εξαποστειλάρια, καταβασίες μεγάλων εορτών και σημαντικών εορτολογικών περιστάσεων, ιδιαίτερα δε της περιόδου του Τριωδίου, αλλά και αναστάσιμα απολυτίκια, και ύμνοι της Παναγίας.

Πρόκειται για ένα έργο σημαντικότατο, προϊόν αφενός μεν της εξοικείωσης του συγγρ. με τον υμνολογικό πλούτο της εκκλησιαστικής ζωής, δεδομένου ότι ο ίδιος υπηρετεί εκ νεότητός του το ιερό αναλόγιο, ως δόκιμος ιεροψάλτης και εμβριθής κάτοχος της ιεράς υμνωδίας, αποτελώντας έναν από τους κορυφαίους ιεροψάλτες του νησιού μας, αφετέρου δε της πλούσιας και διακεκριμένης παιδείας του. Είναι τα εφόδια που έχει αποκτήσει με την συνεχή και συστηματική μελέτη του, σε συνδυασμό με την αγάπη του για τον υμνολογικό και λειτουργικό θησαυρό της Ορθοδοξίας, που έχουν οδηγήσει στο εξαιρετικό αυτό αποτέλεσμα. 

Ο συγγραφέας Μιχάλης Παπαδημητρίου

Οι μεταγλωττίσεις και αποδώσεις των κειμένων που επιχειρεί διακρίνονται για την ευστοχία και την καλλιέπειά τους, για την ακρίβεια και την συστηματική επεξεργασία του λόγου, αλλά και για την σε βάθος γνώση όχι μόνο των κειμένων, αλλά και της παράδοσης που βρίσκεται πίσω από αυτά. Κι έτσι, πέρα από τη συμβολή του βιβλίου αυτού στη συστηματική κατανόηση βασικών κειμένων της ορθόδοξης λατρείας, παραλλήλως στις σελίδες του βρίσκει κανείς μια άριστη απόδειξη της διαχρονίας και της πολιτιστικής και ιστορικής σημασίας της ελληνικής γλώσσας, στην δυναμική ανά τους αιώνες συνέχειά της, η οποία στήριξε τον Ελληνισμό σε περιόδους δουλείας και κάθε είδους απειλών, και αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της ελληνικής συνέχειας.

Ο συγγρ. γνωρίζει καλά και έχει αφομοιώσει τέλεια το έργο των σημαντικών υμνογράφων της Εκκλησίας, όπως πρωτίστως ο Ρωμανός ο Μελωδός, αλλά και ο Κοσμάς ο Μαϊουμάς, ο Ανδρέας Κρήτης, ο Ανατόλιος ο Στουδίτης, ο Παύλος του Αμορίου, ο Ιωάννης Μαυρόπους, η Κασσία, ο Μητροφάνης ο Σμυρναίος και βεβαίως ο πολύς Ιωσήφ ο Υμνογράφος. Φαίνεται αυτό στον τρόπο με τον οποίο αποδίδει σε έμμετρο νεοελληνικό λόγο τους στίχους τους, ενώ αξιοσημείωτη είναι η ταπεινότητα με την οποία κρίνει ο ίδιος την προσφορά του, ζητώντας την ευμενή κρίση του αναγνώστη του, κάτι που επιμαρτυρεί για το γνήσιο ελληνορθόδοξο ήθος του. Γι’ αυτό και το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί μόνο προσφορά στα σαμιακά γράμματα, αλλά και στην σύγχρονη ελληνική γραμματεία γενικότερα, καθώς το μετά χείρας βιβλίο έρχεται να προστεθεί στα προγενέστερα έργα του σχετικά με την έμμετρη νεοελληνική απόδοση των μύθων του Αισώπου (Η φωνή των ζώων – 2012) και σημαντικών προϊόντων του αρχαίου ευτράπελου λόγου (Αρχαία ανέκδοτα – 2013). Σε κάθε περίπτωση, οι μεταφράσεις που επιχειρεί είναι έμμετρες, κάτι που αυξάνει ταυτοχρόνως τόσο την δυσκολία του εγχειρήματος και τον απαιτούμενο φόρτο εργασίας, όσο και την σημασία της απόδοσης των κειμένων με τα οποία ασχολείται για τη νεοελληνική γραμματεία μας.

Ο κ. Παπαδημητρίου διακονώντας το αναλόγιο, κυρίως στον ιερό ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου Μυτιληνιών, δεν αρκείται σε μια τυπική επανάληψη και αναπαραγωγή των ήδη γνωστών, αλλά προχωρά σε μια προσπάθεια ερμηνευτικής προσέγγισης νοημάτων και εννοιών, κι αυτό απεικονίζεται και στην ψαλτική του τέχνη. Δεν εκτελεί, ερμηνεύει και αποδίδει τους ύμνους. Γι’ αυτό και συχνά διατυπώνει απόψεις και προβαίνει σε διορθώσεις, τόσο αβλεπτημάτων στα κείμενα, όσο και λαθών στη μουσική σημειογραφία, την εκκλησιαστική παρασημαντική. Διαβάζει τα κείμενα, στην κειμενική και στην μουσική διάστασή τους, κριτικά, με γνώμονα της εκκλησιαστική παράδοση, την οποία γνωρίζει τόσο από τις μελέτες του, όσο και βιωματικά. Γι’ αυτό και μπορεί να κατανοεί σε βάθος και να αποδίδει άριστα τα κείμενα αυτά, ενίοτε δυσνόητα και γριφώδη, αλλά πάντοτε πνευματώδη και κορυφαία δείγματα της ελληνικής ποιητικής παραγωγής των μέσων χρόνων.

Συνελόντι ειπείν, πρόκειται για ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο από φιλολόγους και θεολόγους, αλλά από κάθε λόγιο και ενδιαφερόμενο άνθρωπο, καθώς ουσιαστικοποιεί και υποστασιοποιεί την δημόσια συζήτηση για την συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού, η οποία ενίοτε διεξάγεται με συναισθηματικού χαρακτήρα έωλα επιχειρήματα, τα οποία ζημιώνουν την ουσία και την αλήθεια του όλου αυτού σπουδαίου για την αυτοσυνειδησία μας πολιτισμικού ζητήματος. Κι αυτή, σε τελική ανάλυση, είναι η ύψιστη προσφορά του σημαντικότατου αυτού βιβλίου, το οποίο με μας προσέφερε, μη φεισθείς μόχθου και εξόδων.

*Καθηγητής Λαογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Από την έντυπη έκδοση του «Σαμιακού Βήματος»